Levensthema’s

Filosoferen: is dat efficiënt tobben?

vreedzameschool-efficientobben.wijsgierigaagje.nl


“Wie mensenkennis bezit is verstandig, maar wie zichzelf kent is verlicht.
Wie heerst over anderen heeft macht, maar wie zelfbeheersing bezit is niet te verslaan”. Lao Tse.

– Filosoferen: efficiënt tobben?

Dit citaat inspireert mij al jaren en blijft mij uitdagen. Een citaat van slechts twee regels waar je jaren lang zoet mee kan zijn om de betekenis ervan te doorgronden en er naar proberen te leven. Met name het laatste stuk triggert mij tot onderzoeken. Het leven gooit allerlei gebeurtenissen en situaties naar je toe die je mentaal uitdagen. Of je krijgt een rot opmerking naar je hoofd geslingerd, iemand beledigt je of je wordt zelfs vernederd. Iedereen maakt het wel eens mee.
Hoe reageer je? Sommigen klappen dicht en zeggen niks, laten het over zich heen komen, de emotie slaat naar binnen. Wat niet goed is voor je eigen mentale welzijn.

Las een denkpauze in

Anderen worden kwaad. Je voelt je hoofd rood en warm worden en voordat je er erg in hebt reageer je vanuit een soort oerdrift. Het denken gaat uit. Je spuugt vuurballen aan schadelijke woorden. Kortom je bent boos, woedend.
Maar dan is de emotie wat afgezwakt en krijgt het denkende, verstandige brein weer ruimte. Wat gebeurde hier? Is de situatie nu verbeterd of juist verergerd?
Ik denk het laatste. De situatie escaleert.
Met soms destructieve gevolgen voor de ander maar ook voor jezelf.
Maar wat als je nu eens eerst even een ‘denkpauze’ inlast, en gewoon even niets doet.
Je emotie eerst observeert, doorvoelt, serieus neemt en dan pas reageert? Of niet reageert. Kortom jezelf even beheerst. Doen door niet te doen. Heel lastig in sommige situaties. Maar het valt te trainen.

Hoe wil je reageren?

De kunst is de ruimte tussen emotie en gedrag soms wat op te rekken.
Je kan er over nadenken hoe je wilt reageren. Voor mij helpt onder meer vragen stellen om met name het laatste deel van het citaat van Lao Tse te oefenen. Bovendien helpt vragen stellen (aan jezelf) je ook om jezelf beter te leren kennen.

Balans tussen emotie en ratio

Je kunt dus in plaats van een primair antwoord een vraag leren stellen aan de ander:
‘Waarom zeg je dat?’, ‘Wat bedoel je daarmee?’ etc.
Maar ook aan jezelf: ‘Welke reactie is in deze situatie het beste?’ En waarom?
Door (met jezelf) te filosoferen creeër je keuzemogelijkheden en tijd.
Een vraag geeft namelijk letterlijk ruimte. Ruimte tot denken en ruimte tot reageren.
Zodat je je niet meteen weer in een volgende situatie ‘smijt’, zoals René Gude
(o.a. voormalig Denker des Vaderlands) het zo helder verwoordde.
“Efficiënt tobben” noemde Gude dat “om je emoties te kanaliseren en je humeur te managen”. Door te filosoferen probeer je eigenlijk die balans tussen emotie en ratio te verbeteren. Bekijk dit filmpje van René Gude (1957 – 2015) hoe hij dit uitlegt.

Stimuleer de zelfdenkzaamheid bij kinderen

Kinderen die filosoferen, leren de verantwoordelijkheid terug te geven aan degene die iets (zo maar) zegt, maar deze verantwoordelijkheid ook te nemen. Door vragen te stellen, door te vragen en geen genoegen te nemen met het eerste de beste antwoord.
Het is een wisselwerking.
Filosoferen is daarom heel geschikt voor lessen binnen de ‘Vreedzame school’ en de ‘Kanjertraininglessen’. Maar kun je ook goed inzetten om sociale vaardigheden te leren waar kinderen leren omgaan met conflicten. Maar kan natuurlijk voor elk denkbaar onderwerp ingezet worden.
Wil je ook dat kinderen meer hun verantwoordelijkheid nemen en zelfdenkzamer worden? Ik geef gastlessen in de klas maar geef ook workshops aan leerkrachten die met kinderen willen filosoferen.

Dit blog verscheen het eerst op wijsgierigaagje.nl op 15 november 2019.

Abonneer je op mijn blog

Filosoferen over de dood: Afscheid nemen, kun je dat leren?

Filosoferen-kind-afscheid

Met kinderen filosoferen over afscheid, verlies en de dood. Kan dat wel?

En zo ja, hoe doe je dat dan? Ja, dat kan wel.
Belangrijk is wel na te denken ‘hoe’ je dat dan gaat doen.
SENS uitvaarten organiseerde op 14 december 2014 (wereldlichtjesdag) in de Cereolfabriek, Utrecht een informatieve middag rondom afscheid nemen, verlies en de dood. Voor kinderen en volwassenen.

Het thema: ‘Afscheid nemen, hoe doe je dat?
En kun je dat leren?’

De vragen daarom heen

– Wat is afscheid nemen? Kun je dit oefenen? Waar ga je naar toe als je dood bent?
– Hoe ziet het leven eruit nadat je afscheid hebt genomen?

SENS uitvaarten vraagt mij of ik een workshop aan kinderen wil geven om met hen hierover te filosoferen. Mijn eerste ingeving is ‘nee’. Met kinderen die in dit moment te maken hebben met rouw en verlies, die ik niet ken en die elkaar niet kennen filosoferen over dit levensthema, dat heb ik nog niet eerder gedaan. Je zit ook niet in een vertrouwde klassituatie waar de leerkracht erbij is en de kinderen elkaar kennen. Moet je dit in deze situatie dan wel willen?
Al snel zit mijn hoofd vol allerlei aannames en vooronderstellingen.

De vragen vooraf die ik had

– Willen kinderen hier wel met andere, onbekende kinderen over praten?
– Het moet geen groepstherapie worden, ik ben geen therapeut.
– Ik wil niet beslissen dat kinderen hierover ‘moeten’ praten, als ze het niet willen gebeurt het niet. etc, etc.
Nee dus. Maar de vraag bleef me bezig houden.

Het onderwerp benaderen via de achterdeur

Uiteindelijk vraag ik advies aan andere kinderfilosofen en probeer de workshop uit met voormalig-studenten en docenten van de opleiding ‘filosoferen met kinderen’.
Door die ervaring besluit ik de workshop toch aan te bieden maar het onderwerp via ‘de achteringang’ te openen.
Daarnaast kan het begrip ‘afscheid’ breder gemaakt worden. Er zijn immers verschillende soorten ‘afscheid’ en ‘verlies’.
Bij het gesprek mogen, met toestemming van de kinderen, de ouders aanwezig zijn.
Zijn ze er niet bij, dan blijven de ouders in ieder geval in de buurt.

Starten met een verstopspel

We beginnen met een verstopspel. Ik heb allerlei spulletjes meegenomen en verstopt in de ruimte waar we zitten. ‘Ik ben iets kwijt’ en of zij me willen helpen met zoeken. Dat willen ze wel.
Ze zoeken en vinden poppetjes, sleutels, handschoenen etc.
Maar wat ik zoek vinden zij niet en ben ik echt kwijt.
De vraag gaat al gauw naar of zij ook wel eens iets kwijt zijn geraakt of verloren hebben.
Zo kan het gesprek breder getrokken worden naar begrippen als: vermissing, kwijt, verloren, zoek, gedag zeggen en afscheid nemen.

Kun je bijvoorbeeld ook afscheid nemen van een gedachte? Of van spullen?
Is afscheid nemen altijd definitief of kan het ook iets tijdelijks zijn?
Het gesprek verloopt al gauw van verlies van spullen naar verlies van huisdieren naar afscheid moeten nemen van dierbaren.

Een meisje vertelt dat haar konijn is overleden.
Een jongen van 9 vertelt dat zijn opa ziek is en misschien dood gaat.
En een jongetje zegt dat hij een straatgenootje kent wiens vader is overleden.

Uiteindelijk gaat het gesprek over afscheid, wat dat dan is en of er een verschil is met gedag zeggen.

Reacties van kinderen

‘Ik heb hier echt van geleerd, het was leuk, meer kinderen zouden dit moeten doen.’
(Kouros, 11 jaar).
‘Als mama mij naar school brengt, zeg ik gedag en dat is geen afscheid.
Afscheid nemen is anders dan gedag zeggen. Als je afscheid neemt, zie je ze nooit meer.
Bij gedag zeggen zie je ze later weer.’ (Hugo, 5 jaar).

Na het gesprek krijgen de kinderen allemaal een papieren lijstje waarin ze kunne schrijven of tekenen wie of wat voor hen nog steeds van waarde is maar ze ooit zijn verloren.
Ik ben verrast door de reacties van de kinderen. Dit gaat helemaal vanzelf.
Ook al kennen de kinderen elkaar niet, ze brengen dit onderwerp gezamenlijk ter sprake.

Bij ons volwassenen zit de ervaring ons vaak in de weg en vinden we al gauw iets ‘taboe’.
Kennis en ervaring kunnen dan een belemmering zijn. Kinderen staan nog open en oorspronkelijk in het leven en zijn nog nauwelijks gekleurd door (levens)ervaringen. Daarom kun je juist met kinderen goed filosoferen.

Steun voor ouders

Het is voor mij een bijzondere ervaring en ik krijg positieve reacties terug van de ouders. Voor sommige ouders is het een lastig onderwerp om thuis met hun kind te bespreken. Omdat het onderwerp bijvoorbeeld te dichtbij staat of op dat moment actueel is.
Via deze workshop kunnen ouders zien hoe hun kind erover denkt en kunnen kinderen er op een speelse manier met leeftijdgenootjes over van gedachten wisselen. Vandaaruit kan er dan thuis verder over gepraat worden.

Heb je een vraag over deze workshop of wil je er meer informatie over?
Neem dan
contact met mij op.

Abonneer je op mijn blog